Abmiarkoŭvajem biełaruskuju łacinku

Abmiarkoŭvajem biełaruskuju łacinku

Jak vy staviciesia da biełaruskaj łacinki? Jaje pespektyvaŭ? Lohka čytać/pisać, karystalisia kali-niebudź? Pakidajcie adkazy ŭ kamentarach!

Biełaruskaja łacinka (łacinica) heta nazva biełaruskaha łacinskaha alfabetu, jaki byŭ asnovaj sučasnaha biełaruskaha piśma. Łacinka nie źjaŭlajecca transliteracyjaj biełaruskaj kirylicy.

Historyja biełaruskaj łacinki

Biełaruskaja łacinka naradziłasia ŭ časy kali narody Eŭropy farmavałi svaje pravapisy. Na žal, biełarusy j ichniaja kultura trapili ŭ nadzvyčaj niespryjalnyja ŭmovy, nie zvažajučy na jakija sučasnaja biełaruskaja mova ŭsio ž pajaviłasia, i abrała dla siabie łacinskuju systemu piśma.

Ad poźniaha Siarednievečča biełarusy štoraz lepiej razumieli, što nia tolki kiryličny (taki, jak u pravasłaŭnaj carkvy, “śviaty”) tekst moža mieć vahu. Pačynajučy ad hetaj epoki možna kazać pra emansipacyju biełaruskaj movy: usio čaściej sustrakajucca biełaruskija teksty, vykananyja łacinskaj hrafikaj. Spryjali hetamu chutkaje raźvićcio na biełaruskich ziemlach kultury Renesansu j pracesy Refarmacyi, raspaŭsiudžvańnie aśviety ŭ eŭrapiejskim styli, što dazvoliła pad kaniec XVI stahodździa značna “ačyścić” archaičnuju biełaruskuju piśmovuju movu biełarusaŭ ad rysaŭ carkoŭna-słavianskaj.

Z druhoha boku ad kanca XVI st. ( 1772 h.) biełaruskija ziemli ŭ vyniku padziełu Rečy Paspalitaj apynulisia pad nadzvyčaj žorstkim dyktatam rasiejskaj dziaržavy, kultury j školnictva, z-pad jakich biełarusy dahetul nia vyzvalilisia.

XVII stahodździ pastupova pašyryli vykarystańnie łacinskaha piśma biełaruskija kataliki. Varta zaŭvažyć, što pierad XVII stahodździem biełaruskija kataliki šyroka karystalisiakiryličnym piśmom.

XVII stahodździ łacinskim piśmom karystalisia ŭ niekatorych litaraturnych tvorach, napisanych tahačasnaj biełaruskaj movaj.

XIX stahodździ niekatoryja aŭtary karystalisia łacinskim piśmom u svaich tvorach, napisanych pa-biełarusku. Asabliva, Jan ČačotPaŭluk BahrymVincent Dunin-MarcinkievičFrancišak BahuševičAdam HurynovičKastuś Kalinoŭski drukavaŭ łacinskim piśmom biełaruskamoŭnuju hazetu „Mužyckaja praŭda” (u aryhinale: „Mużyckaja prauda”; 6 numaroŭ u 1862-1863 hh).

Łacinkavy zapis biełaruskaha tekstu, jaki mnohija filolahi ličać bolš adpaviednym dla biełaruskaj movy, pastupova vyciaśniała kirylica. Adbyvałasia heta va ŭmovach Rasiejskaj imperyi j balšavickaj BSSR, dzie biełaruskaja łacinka chutka padzialiła los svaich prychilnikaŭ, jak i prychilnikaŭ niezaležnaha ad Rasiei isnavańnia biełaruskaj dziaržavy.

Na pačatku XX st. pisali j vydavali łacinkaj:

  • Hazeta „Naša Dola” (1906).
  • Hazeta „Naša Niva” (ad 10 listapada 1906 da 31 kastryčnika 1912 hh.) — vydavałasia kirylicaj i łacinkaj (padzahałoŭki numaroŭ u aryhinale „Wychodzić szto tydzień ruskimi i polskimi literami”).
  • Ciotka, zborniki vieršaŭ „Skrypka biełaruskaja” i „Chrest na svabodu”.*Ciotka, „Pieršaje čytańnie dla dzietak-biełarusaŭ” — sproba stvareńnia pačatkovaj dziciačaj čytanki pa-biełarusku.
  • Janka Kupała, „Huślar” (1910) — zbornik vieršaŭ.
  • Balasłaŭ Pačopka, „Biełaruskaja hramatyka” (1915, nadrukavanaja ŭ 1918 h.) — biełaruskaja hramatyka na padstavie łacinskaha alfabetu. Ličyłasia biełaruskimi movaznaŭcami, naprykład, Sciapanam Niekraševičam, padrychtavanaj nienavukova i z parušeńniami zakonaŭ biełaruskaj movy.

U 1920-ja hady XX st. ŭ BSSR, naprykład, na Biełaruskaj Akademičnaj kanferencyi pa reformie pravapisu i azbuki (1926), vykazvalisia prapanovy razhledzieć pierachod na łacinski alfabet (naprykład, Źmicier Žyłunovič, dziela „bolšaj prahresiŭnaści biełaruskaj hramatyki”).

U 1920-1939 hh, paśla padziełu Biełarusi (1921h.), łacinski alfabet, u źmienienaj formie, byŭ znoŭ uviedzieny ŭ biełaruski knihadruk Zachodniaj Biełarusi, pieravažna z palityčnych pryčyn (niezaležnaść ad SSSR). Branisłaŭ Taraškievič upieršyniu ŭvioŭ mierkavany výkład biełaruskaha łacinskaha alfabetu i kolki źviazanych hramatyčnych praviłaŭ u 5-je (nieaficyjnaje) vydańnie svajoj hramatyki (Vilnia, 1929).

Biełaruski łacinski alfabet pavodle hramatyki Branisłava Taraškieviča, (1929 h.)

Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Ss Śś Šš Tt Uu Ŭŭ Ww Yy Zz Žž Źź

Aktyŭnym prapahandystam karystańnia biełaruskim łacinskim ałfavitam byŭ viadomy movaznaviec Jan Stankievič. Mienavita jahonyja prapanovy (kala 1937-1941 hodu) nadali biełaruskamu łacinskamu ałfabetu jahony sučasny vyhlad. U 1962 hodzie, Jan Stankievič prapanavaŭ całkam inšy paradak biełaruskaha łacinskaha alfabetu.

Biełaruski łacinski alfabet pavodle Jana Stankieviča, (1962 h.)

Oo Aa Ee Bb Cc Ćć Čč Dd Ff Gg Hh Chch Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń Pp Rr Śś Šš Tt Vv Uu Ŭŭ Dzdz Dźdź Dždž Zz Źź Žž

Sučasnaść

Biełaruskaja łacinka vykarystoŭvałasia ŭ šmatlikich publikacyjach na akupavanych niamieckimi vojskami ziemlach Biełarusi (1941-1944 hady), i ŭ Prazie, biełaruskaju dyjasparaj (1920-ja – kala 1945 hh.) Paśla Druhoj usiaśvietnaj vajny biełaruskaja mova ŭ łacinskim zapisie vykarystoŭvałasia biełaruskaj dyjasparaj u niesavieckaj Eŭropie i ŭ Amerycy.

Падзяліцца:

Каментары

  1. -M-F- (Jan 25, 2012:17:43)Адказаць

    Шкада, партал lacinka.org загнуўся.. 🙁

  2. Juchass (Jan 31, 2012:06:48)Адказаць

    Majo merkawannie: kali bielarusy nie čytajuć biełaruskaj litaratury, to tymbolš nie zdolejuć karystacca łacinkaj!

    • Міхал Вітушка (Jan 31, 2012:22:32)Адказаць

      Usio pačynajecca z nas! My čytajem, karystajemsia, prynamsi va ulasnych zaciemkach.
      jak viadoma, čym bolš nas — tym mienš ich!

    • Čytun (Feb 02, 2012:18:53)Адказаць

      Ня варта прапагандаваць свой досьвед (“kali bielarusy nie čytajuć biełaruskaj litaratury, to tymbolš”), бо нічога не чытаюць бамжы, а людзі чытаюць. Толькі ня тыя кнігі, што валяюцца ў крамах, а нешта іншае. Рэкамэндую колькі назваў: 1. Васіль Якавенка “Пакутны век”. 2. Зьдзіслаў Сіцька “Утроп Літвы”. 3. Славамір Адамовіч “Рым”. 4. Кастусь Травень “Брыгадны генэрал”. 5. Леанід Дайнэка “Назаві сына Канстантынам”. 6. Вітаўт Мартыненка “Rock on-line”. 7. Cяржук Сокалаў-Воюш “Крывавы памол”. 8. Зелімха Яндарбі ў перакладах Рыгора Барадуліна “Сэрца майго сьвятыня”. 9. Віктар Дзятліковіч “Іх МРОЯ, іх N.R.M.” 10. Рыгор Крушына “Кантата самотных”.
      А лятынкай цяпер, на жаль, мала выдаецца, але “Quo Vadis” Сянкевіча быў, праўда даўно.

  3. VM (Feb 02, 2012:18:34)Адказаць

    Latynka forever! Kaho cikavić realnaja biełaruskaja latynka ŭ sučasnym knihadruku, čytajcie knihu “222 albomy biełaruskaha rocku” (500 star. z karcinkami), tam sapraŭdnaj biełaruskaj latynki ceły raździeł (414-420 star.). Prodaž praz tel 649 08 88, košt 40 tys brb.

  4. PAŬLUK (Feb 04, 2012:21:20)Адказаць

    Hodny artykuł. Ale varta zaŭvažyć, što pry takim antybiełaruskim režymie havorka idzie nie pra łacinku-kirylicu, a pra prostaje zachavańnie movy, jakaja, nažal, vyniščajecca ataŭsiul.
    Razam z movaju stracim i našuju baćkaŭščynu!

  5. Čytun (Feb 04, 2012:23:27)Адказаць

    Prelat Piotra Tatarynovič, jaki ŭ 1950-ch hadoch zasnavaŭ u Rymie vydaviectva “Źnič”, akurat i vydavaŭ usie knihi latynkaj. Jakraz i biełaruski “Quo Vadis” Henryka Siankieviča ŭ jaho byŭ latynkaj. A ŭ 1990-m navat saviety peravydali latynkaj “Dudku biełaruskuju” Macieja Buračka (Mn., 1990, “Mastackaja litaratura”). Nakład byŭ 7000, košt 35 kapiejek (jak ciaper 3500 rublioŭ). U mianie ŭsio jość, a ŭ vas?

  6. VM (Feb 05, 2012:00:03)Адказаць

    Krychu pierabłytany paradak, bo roznaja ligika kamplektacyji paraŭ: Cc Ćć Čč / Ss Śś Šš / Zz Žž Źź. Ja b perastaviŭ apošniuju: Zz Źź Žž. Isn’t it?

  7. Green (Feb 06, 2012:16:50)Адказаць

    Šałkievič znoŭ u Miensku 10 lutaha. Piatnica 10-ha naša: http://nn.by/?c=ar&i=67523

  8. Dynamka (Feb 08, 2012:20:35)Адказаць

    Pra Šałkieviča mnohija pišuć, praŭda kirylicaj http://news.tut.by/kaleidoscope/273047.html

  9. Rapfan (Feb 09, 2012:03:21)Адказаць

    I pra “Pananiba” z Vialejki http://www.youtube.com/watch?v=lvg9wHdoKZQ

  10. Dashu (Sep 22, 2012:02:00)Адказаць

    Białoruska łacinka jest bardzo podobna do polskiego pisma i bardzo zrozumiała dla Polaków. Tak samo jak, podejrzewam, nasze pismo zrozumiałe będzie dla Białorusinów znających łacinkę. Pozdrowienia z Polski, oby reżim skończył się rychło!

  11. staś (May 04, 2014:16:30)Адказаць

    A mnie, naradžencu Padlašša, lahčej pisać i čytać łacinkaj čym kirylicaj. Kirylicy navučyusia ažno va universytecie, raniej jaje uvohule nia viedau, choć maja rodnaja i pausiadzionnaja mova — biełaruskaja.