Гонар падонкаў

Гонар падонкаў

Эпоха барацьбы за камунізм і «чырвонага тэрору» даўно прайшла, а вуліцы беларускай сталіцы па-ранейшаму носяць імёны крывавых дзеячаў той эпохі

Кажуць, што па назвах вуліц можна вывучаць гісторыю горада і краіны. Шпацыруючы па цэнтры беларускай сталіцы, прыходзіш да думкі, што, па-першае, па сутнасці, нічога, акрамя рэвалюцыі 1917 года і Другой сусветнай вайны, у беларускай гісторыі не было. Па-другое, што многія магістралі названыя ў гонар “герояў”, дзейнасць якіх выклікае цалкам пэўныя сумневы з пункту гледжання маральнай і нават крымінальнай адказнасці. Пра якія «героях» ідзе гаворка і этычна ці захоўваць памяць пра іх у назвах вуліц?

Крывавы кастрычнік

Адзін з агульнавядомых «аўтарытэтаў» кастрычніцкага перавароту 1917 года — Якаў Міхайлавіч Свярдлоў (1885-1918), галоўны ініцыятар «чырвонага тэрору». Таго самага, які забраў жыцці мільёнаў нявінных людзей. Свярдлоў быў правай рукой Леніна. Узначальваў Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт (УЦIР) — аналаг цяперашняга пасады прэм’ер-міністра.

Будучы маладым рэвалюцыянерам, ў 1905 годзе ў Екацярынбургу арганізаваў бальшавіцкую банду, якая фізічна знішчала прыхільнікаў манархіі. Акрамя гэтага, «баевікі» зараблялі разбоем і «рэкетам». У выніку налётаў на касы і банкі гінулі ў тым ліку і простыя мінакі. Пазней, у 1918 годзе, члены гэтай баявой арганізацыі расстраляюць расійскую царскую сям’ю. Дазвол выдасць Якаў Міхайлавіч на пару з Ульянавым-Леніным.

Самую страшную бойню Свярдлоў развязаў, будучы пры ўладзе. Праз некалькі дзён пасля замаху на У.Леніну (па некаторых дадзеных, ім жа і справакаванага) выйшла пастанова аб «чырвоным тэроры». Зараз людзей можна было расстрэльваць без суда і следства.

З падачы Свярдлова ў краіне пачалася кампанія па знішчэнні кулакоў, у якіх новая ўлада бачыла патэнцыйных ворагаў. Масавы тэрор быў арганізаваны таксама супраць данскіх казакоў, якія нішчыліся пагалоўна. Якаў Міхайлавіч быў у ліку тых, хто аддаваў загад аб расстрэле мітынгу ў падтрымку Ўстаноўчага сходу, якое бальшавіцкае кіраўніцтва абяцала прызнаць пасля захопу ўлады.

У пачатку вясны 1919 Свярдлоў падхапіў «іспанку» і праз некалькі дзён памёр. Яму было 34 гады. Хто ведае — застанься ён у жывых, колькі яшчэ жорсткіх карных пастаноў было б падпісана яго рукой? ..

Жалезны Фелікс

Калі Якаў Міхайлавіч быў тэарэтыкам «чырвонага тэрору», то непасрэдным выканаўцам з’яўляўся наш зямляк Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі (1877-1926). У яго гонар сёння названы цэлы праспект, сквер і ўстаноўлена два помнікі ў сталіцы (на самай справе — чатыры!

Дзяржынскі быў заснавальнікам сумна вядомага ВЧК — Усесаюзнага Надзвычайнага Камітэта (правільна — Усесаюзная Надзвычайная Камісія) па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам (потым гэтая арганізацыя будзе вядомая пад абрэвіятурамі НКВД і КГБ) (спачатку ВЧК змяніла ГПУ — Дзяржаўнае палітычнае кіраванне, пазней — ОГПУ — Аб’яднанае ГПУ, затым — НКВД — МГБ — КДБ ). Па ўсёй краіне ствараліся “надзвычайкі”, галоўнай задачай якіх было знаходзіць «непажаданых» і бязлітасна іх караць. Карныя атрады ствараліся па прынцыпе «чым горш, тым лепш». Яны складаліся з былых злачынцаў, замежных наймітаў, галаварэзаў. Яны не толькі займаліся расправай над насельніцтвам, але і ў рамках бальшавіцкай праграмы канфіскоўвалі хлеб у сялян, асуджаючы іх на галодную смерць.

Нават паплечнікі часта папракалі Дзяржынскага ў залішняй жорсткасці яго падапечных. Пра гэтага чалавека казалі, што ён фанатык, цалкам адданы ідэям рэвалюцыі. У сваю чаргу, «жалезны Фелікс» прасіў яшчэ больш паўнамоцтваў для свайго Камітэта. Дзяржынскі датычны таксама да стварэння канцэнтрацыйных лагераў. У выніку дзейнасці ВЧК колькасць ахвяр, па розных ацэнках, склала ад некалькіх сотняў тысяч да дзевяці мільёнаў.

Атэіст Кострыкаў

Тыя, хто прыязджае ў Мінск цягніком, знаёмства са сталіцай пачынаюць з вуліцы Кірава. Названая яна ў гонар партыйнага дзеяча Сяргея Кірава (1886 — 1934), сапраўднае прозвішча якога — Кострыкаў. Да рэвалюцыі працаваў журналістам, а пасля — займаў кіруючыя пасады ў органах улады. Яго называлі правай рукой Сталіна. Сучаснікам запомніўся тым, што быў непрымірымым барацьбітом з рэлігіяй. Асабіста аддаваў загады аб расстрэле святароў.

У Ленінградзе Кострыкаў займаўся рашэннем «кватэрнага пытання»: тых, хто не меў пралетарскага паходжання, адпраўлялі ў Сібір, а на вызваленую жылплошчу сялілі рабочых. Так горад пазбавіўся многіх дзеячаў культуры і інтэлігенцыі. З навукай справы ішлі яшчэ больш жорсткім. Кіраў ў барацьбе з контррэвалюцыяй справакаваў чыстку ў Расійскай Акадэміі Навук, у выніку якой многія навукоўцы апынуліся ў спасылцы, іншыя ж былі расстраляныя.

Сяргей Міронавіч курыраваў і будаўніцтва Беламорска-Балтыйскага канала, які стаў магілай для дзясяткаў тысяч зняволеных. Ён быў заўзятым прыхільнікам калектывізацыі. Яго забойства ў 1934 годзе стала стартам для сталінскіх рэпрэсій.

Прапагандыст тэрору

Ёсць у цэнтры сталіцы і вуліца рэвалюцыянера, які культываваўся савецкімі ідэолагамі як пакутнік у барацьбе за камунізм, — В. Валадарскага. Сапраўднае імя — Майсей Маркавіч Гольдштейн (1890 — 1919). У маладыя гады меў вопыт рэвалюцыйнай агітацыі, пазней выдаваў у эміграцыі газету «Новы свет» разам з Троцкім і Бухарыным. Нездарма пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі менавіта Майсей Гольдштейн быў прызначаны камісарам па справах друку, прапаганды і агітацыі ва ўрадзе бальшавікоў.

Стаўшы галоўным цэнзарам пры новай уладзе, Гольдштейн пачаў распраўляцца з непажаданымі выданнямі. Так у Петраградзе было зачынена каля 150 газет. Ціску падвяргаліся нават тыя выданні, якія былі нейтральныя да бальшавікоў. Гольдштейн стаў стваральнікам «Чырвонай газеты», якая адкрыта заклікала да тэрору супраць апанентаў улады. Такія ж заклікі гучалі і на мітынгах, арганізатарам якіх ён з’яўляўся. Асаблівую нелюбоў Валадарскі выяўляў да служыцеляў царквы.

Але доўга ўводзіць народ у зман Гольдштэйн не дазволіць. Не прайшло і паўгода пасля пачатку яго паспяховай кар’еры, як эсэр Сяргееў застрэліў галоўнага прапагандыста, пасля чаго Валадарскі і стаў «ўсенародным» пакутнікам. Праз год яму паставілі помнік у Петраградзе, які «добразычліўцы» праз некаторы час ўзарвалі.

Крымінальнік-рэвалюцыянер

А вось яшчэ адзін «герой», прозвішча якога па-ранейшаму носіць вуліца ў Партызанскім раёне сталіцы, — Грышка Катоўскі (1881-1925). Вобраз гэтага чалавека да гэтага часу ахутаны шматлікімі легендамі, у тым ліку і тымі, якія ён прыдумляў сам.

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі Катоўскі быў вядомым крымінальным аўтарытэтам. Спачатку займаўся дробным крадзяжом, а пасля пазбіваў банду, якая наводзіла жах на ўсіх памешчыкаў і чыноўнікаў Бесарабіі. Сам ён называў сябе «Атаман Пекла». За свае злачынствы Катоўскі адбываў пакаранне ў турмах для асабліва небяспечных злачынцаў, але кожны раз яму ўдавалася бегчы. Гісторыкі да гэтага часу не могуць даць яму адназначную ацэнку. З аднаго боку, ён займаўся адкрытым разбоем, з другога — матэрыяльна дапамагаў бедным сялянам. Гэтакі Робін Гуд. Вось толькі рэпутацыю «абаронцы абяздоленых» ён прыпсаваў ў 20-я гады, калі сілай адбіраў харч у безабароннага сялянства і расстрэльваў за непадпарадкаванне.

Нават пры новай уладзе Катоўскі працягваў займацца рабаваннем. На прамое супрацоўніцтва з бальшавікамі пайшоў толькі ў 1919 годзе. Тады і атрымаў свой першы пост — стаў камандзірам 2-й пяхотнай 45-й стралковай дывізіі. Абавязкі Катоўскага складаліся ў падаўленні пратэстаў. Даслужыўся да чыну генерала, хоць і не меў ваеннай адукацыі. Падчас НЭП (новай эканамічнай палітыкі) “дахам” для бізнес Адэсы, які «адшпільваць» Катоўскаму нядрэнныя дывідэнды. У 1925 году Рыгор Іванавіч быў застрэлены на адпачынку.

Тэрор і акупацыя

Сёння застаюцца спрэчнымі і назвы іншых вуліц Мінска ў гонар «усесаюзных герояў». Напрыклад, вуліца імёны маршала СССР Міхаіла Тухачэўскага (1893 — 1937), на чыім сумленьні кроў тамбоўскіх паўстанцаў. Прычым паўстанне было задушана з асаблівай жорсткасцю пры дапамозе газавай зброі. Некаторыя эксперты налічваюць каля трохсот тысяч ахвяр гэтага бунту. Непасрэдна Тухачэўскі камандаваў прыгнётам хваляванняў і ў Беларусі, у прыватнасці паўстання Станіслава Булак-Булаховіча.

Маюцца ў Мінску і іншыя вуліцы, назвы якіх выклікаюць, мякка кажучы, здзіўленне. Вуліца і некалькі завулкаў названы ў гонар тэрарыста Сцяпана Халтурына (1856-1882), які здзейсніў замах на цара Аляксандра II у Зімовым палацы. Было забіта 11 салдат і яшчэ 56 параненыя. Сам жа, цар ня Пабудуй-даў. Акрамя гэтага, Халтурын прыняў удзел у забойстве адэскага пракурора Стрэльнікава, за што разам з саўдзельнікам быў павешаны. Іншых «заслуг» у тэрарыста не было.

Яшчэ адна вуліца нагадвае нам аб дзейнасці знакамітага расейскага палкаводца Аляксандра Суворава (1729-1800). Таго самага, які ўдзельнічаў у падаўленні нацыянальна-вызвольнага паўстання Тадэуша Касцюшкі.

Заўважым, што асоба Суворава выклікае разыходжанні ў поглядах розных даследчыкаў. Напрыклад, некаторыя беларускія гісторыкі абвінавачваюць палкаводца у залішняй жорсткасці, іншыя ж захапляюцца яго велікадушнасцю да ворагаў. Але ж сэнс не ў тым, быў Сувораў тыранам або чалавекам гонару, а ў тым, што ён ажыццявіў акупацыю чужой краіны! Шчасця і волі гэта не прынесла ні беларусам, ні літоўцам. Называць беларускія вуліцы ў гонар Суворава — тое ж самае, што маскоўскія — у гонар Лжэдзмітрыя, першага і другога.

Беларускія антыгероі

Але самы дзіўны момант у этымалогіі назваў беларускіх вуліц звязаны ўсё-такі з невытлумачальным, зневажальным павагай да людзей, якія ня паважалі беларускі народ, не прызнавалі за ім права на свабоду і незалежнасць.

Аляксандр Мясьнікян (1886 — 1925), больш вядомы нам як Мяснікоў, быў змагаром за ўсталяванне савецка-расейскай улады ў Беларусі. Выхадзец з Арменіі, ён ніколі не прызнаваў беларусаў нацыяй. Па яго загаду ў канцы снежні 1917 года быў разагнаны Першы Усебеларускі з’езд, на якім павінен быў вырашыцца лёс народа пры новай уладзе. Ён да апошняга супраціўляўся стварэнні БССР. І толькі па ўказанні партыі быў вымушаны падпарадкавацца.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Мясьнікян стаў галоўнакамандуючым Заходняга фронту. На новай пасадзе ён заняўся чысткай афіцэрскага складу, што прывяло да развалу фронту. У войску пачалося масавае дэзерцірства. Усё гэта дазволіла нямецкім войскам акупаваць значную частку Беларусі.

Негатыўнае стаўленне да беларускай народу і мове выказвалі таксама паплечнікі Мяснікяна — Станіслаў Берсан (1895 — 1919), Карл Ландар (1883 — 1937), Вільгельм Кнорын (1890 — 1938). Першы быў палякам, двое іншых — выхадцы з Прыбалтыкі. Займалі кіруючыя пасады ў беларускіх органах улады. Вось што пісаў Кнорын у газеце «Звязда» 6 Кастрычніцкай 1918 г.: «Мы лічым, што беларусы не з’яўляюцца нацыяй, і тыя этнаграфічныя асаблівасці, якія адрозніваюць іх ад астатніх рускіх, павінны быць зжытыя. Мы, камуністы, у тым краі, які вы называеце Беларуссю, працуем, не лічачыся з тым, якога мы роду-племені ».

У раёне плошчы Якуба Коласа ёсць вуліца, названая ў гонар першага сакратара ЦК Кампартыі БССР Мікалая Гікалы (1897 — 1938). Ён займаў сваю пасаду з 1932 па 1937 год. Як раз на гэты час выпала масавае раскулачванне беларускіх сялян. За гады яго кіраўніцтва «ворагаў народа» аказалася больш, чым адданых партыйцаў. Гікала асабіста падпісваў «расстрэльныя» спісы. Яму таксама прыпісваюць стварэнне культу асобы правадыра ў БССР. Але, нягледзячы на ​​адданую працу, яму не ўдалося пазбегнуць расстрэлу ў 1937 годзе.

А вось вуліца ў гонар яшчэ аднаго першага сакратара “ЦК Кампартыі Беларусі” — Шаранговіча (1897 — 1938). Свой пост Васіль Фаміч заняў у 1937 годзе і пратрымаўся ўсяго чатыры месяцы. Затое паспеў падпісаць прысуд дванаццаці тысячам беларусаў! Тры тысячы былі прысуджаныя да расстрэлу, яшчэ дзевяць — да высылкі. Вось што заявіў Шаранговіч на адным з з’ездаў партыі: “Мы павінны знішчыць да канца рэшткі япона-нямецкіх і польскіх шпіёнаў і дыверсантаў, рэшткі трацкісцка-бухаринской банды і нацыяналістычнай падалі (вылучана намі. — Рэд.), Раздушыць і сцерці іх у парашок, як бы яны ні маскіраваліся, у якую бы нару ні хаваліся ». Праз месяц Шаранговіча арыштуюць па падазрэнні ў шпіянажы, а ў сакавіку 1938-га расстраляюць.

У сваім апошнім слове Васіль Фаміч скажа: «Я адчуў ўвесь кашмар дасканалых мной Здрадныя, здрадлівых злачынстваў супраць савецкага народа, супраць савецкай краіны. Кожны такі, як я, безумоўна, будзе раздушаны ўсёй моцай савецкай улады ». Без каментароў!

Пасляслоўе

Сёння больш за ўсё вуліц у Мінску названа імёнамі герояў Савецка-Нямецкай (т.зв. Вялікай расійскіх) вайны. Дапусцім, растлумачыць гэта нескладана. Другое месца займаюць змагары за камунізм, што выклікае велізарную колькасць спрэчак. Але вось самы дзіўны факт: беларуская культура і гісторыя да гэтага часу значна саступае пазіцыю расійскага. Расійскія мастакі, пісьменнікі, палкаводцы, артысты, навукоўцы. Адчуванне, што ты не ў беларускай сталіцы, а ў звычайным расійскім горадзе. Цэнтр беларускай сталіцы па-ранейшаму застаецца «акупаваны» прадстаўнікамі чужой культуры. А беларускія знакамітасці, гістарычныя дзеячы? Іх імёнах паволі знаходзіцца месца сярод найменняў мінскіх вуліц, але чамусьці заўсёды на перыферыі. Але хіба часта мы возім турыстаў у новыя раёны сталіцы — напрыклад, у Брылевічы або Малінаўку, дзе «пасяліліся» Напалеон Орда, Леў Сапега і Янка Брыль?

Многія назвы вуліц у цэнтры Мінска з’яўляюцца для беларусаў чужымі. Няўжо ў нас няма сваіх герояў?..

Падзяліцца:

Каментары

  1. Черносотенец (Aug 24, 2014:18:19)Адказаць

    Ваши “герои” те же яица — вид сбоку, от перечисленных в статье.
    Кстати а почему в статье не указана национальность этих пламенных революционеров? Слабо против жидов сказать хоть слово?