Прагрэс па-швецку

28.11.2012:21:04
1
1 538
Іншае, Сьвет
,
Прагрэс па-швецку

Швецыя перажывае крызіс інстытута сям’і. Гэта вынік шматгадовай палітыкі праўлення сацыял-дэмакратычнай партыі, мэтай якой было атрымаць поўны кантроль над грамадствам.

Забяспечанае грамадства паміраючых у адзіноце

Швецыя вядома сваімі суперканцэрнамі («Вольва», «Эрыксан», «Ікеа», «Сааб») і маштабнымі сацыяльнымі праграмамі, накіраванымі на падтрымку неабароненых слаёў грамадства. Доля валавога ўнутранага прадукту, выдаткованая, да прыкладу, на сацыяльнае забяспячэнне пажылых і састарэлых, — самая высокая ў свеце. Ёсць бясплатнае медыцынскае абслугоўванне. На фінансаванне аховы здароўя ідзе каля 80% падаходных падаткаў.

Але ёсць і іншая статыстыка. У шведскай сталіцы Стакгольме 90% памерлых крэмуюць, 45% скрыняў сваякі не забіраюць. У пераважнай большасці пахаванне праходзяць «без цырымоніяў». Работнікі крэматорыю не ведаюць, чые парэшткі канкрэтна спальваюць, бо на скрынях — толькі ідэнтыфікацыйны нумар. З эканамічных меркаванняў, энергію, атрыманую ад спаленых скрыняў, па выбару ўключаюць у абаграванне ўласнага дому або ў сістэму абагравання горада.

Правільным курсам

Цяжка паверыць, але яшчэ да пачатку трыццатых гадоў мінулага стагоддзя Швецыя была ўбогай аграрнай краінай, жыхары якой масава эмігравалі ў пошуках лепшага жыцця. Разбагацець Швецыя здолела падчас Другой сусветнай вайны дзякуючы сваёй асцярожнай палітыцы «падвойных стандартаў». Нягледзячы на фармальны нейтралітэт, яна падавала нацысцкай Германіі крэдыты, пастаўляла ўласнае ўзбраенне і з’яўлялася найбуйнейшым пастаўшчыком жалезнай руды для патрэб германскай ваеннай прамысловасці. Пад кіраўніцтвам сацыял-дэмакратыі ў 1940-е і 50-я гады быў ажыццёўлены шэраг рэформаў, у сукупнасці якія заклалі асновы шведскага дзяржаўнага ўсеагульнага дабрабыту. Працяглы перыяд гегемоніі сацыял-дэмакратаў перапыніў эканамічны крызіс пачатку 70-х, і з 1976 года змены кабінетаў сталі адбывацца часцей.

Сёння знаходзячаяся ў апазіцыі сацыял-дэмакратыя здабыла новага лідара — 55-гадовага Стэфана Лювэна, кіраўніка прафсаюза металістаў, які працаваў зваршчыкам. Цікава, што ў Швецыі, якая славіцца высокім узроўнем адукацыі і яго даступнасцю (фінансаванне ВНУ на 80% ажыццяўляецца з дзяржбюджэту), Стэфан Лювэн стаў чацвёртым лідарам партыі без вышэйшай адукацыі. Ёран Персан быў нават прэм’ер-міністрам (1996-2006). Па ўсёй бачнасці, у Швецыі не надаюць вялікага значэння адукацыйнаму ўзроўню палітыкаў (згодна з даследаваннямі, ён самы нізкі ў Еўропе). Тут лічыцца нармальным, што міністр сельскай гаспадаркі — фермер, а міністр аховы здароўя — доктар. Урад (і гэта замацавана ў Канстытуцыі) толькі вызначае напрамкі, а кіруюць краінай цэнтральныя ўрадавыя ўстановы.

Рабіць гэта ім становіцца ўсё больш складана. Уплываюць і ўсеагульны эканамічны крызіс і ўласныя праблемы. Швецыя старэе. Сярэдняя працягласць жыцця 78,6 гадоў у мужчын і 83,2 года ў жанчын. Доля насельніцтва ва ўзросце ад 80 гадоў і старэй дасягнула самага высокага паказчыка сярод краін-чальцоў ЕС — 5,3%. З 9,3 млн. насельніцтва Швецыі 18% — асобы, старэйшыя за 65 гадоў. Па прагнозах, да 2030 годзе іх доля ўзрасце да 23%.

«Калі мы хочам, каб у будучыні нашая пенсія была эквівалентная сапраўднай, мы павінны працаваць даўжэй, — заявіў прэм’ер-міністр Швецыі Фрэдрык Рэйнфельт на форуме, прысвечаным праблемам паўночных краін, які прайшоў 9 лютага 2012 года ў Стакгольме. — З улікам зніжэння нараджальнасці, на пенсію сыходзіць неабходна ва ўзросце 75 гадоў, інакш мы паўторым сцэнар Грэцыі».

Пластыкавыя бацькі

У Швецыі кожнае чацвёртае дзіця мае карані за яе межамі (дадзеныя афіцыйнага бюлетэня (www.sweden.se). Часцей за ўсё гэта выхадцы з Ірака або былой Югаславіі. Ужо вырасла цэлае пакаленне такіх шведаў. А таму тут звыклыя самыя разнастайныя нацыянальнасці і расы.

З народжаных у Швецыі дзяцей — 60% пазашлюбныя. 20% выхоўваюцца адным з бацькоў. Маладыя не спяшаюцца афармляць адносіны — «прыціраюцца» ў грамадзянскіх шлюбах, званых sambo — калі пары жывуць разам, і serbo — калі жывуць асобна. На колькасць зарэгістраваных штогод
38 тыс. ўзаконеных стасункаў — 31 тыс. разводаў. У сярэднім за плячыма кожнага з супругаў па тры шлюбу, што азначае наяўнасць у дзіцяці велізарнага ліку сваякоў і некалькіх бацькоў. Яны атрымалі назву «пластыкавыя бацькі». Дзяржава нават фінансуе даследаванні, якія павінны даказаць станоўчы ўплыў такога тыпу адносін на дзяцей: пераходзячы пасля чарговых разводаў ад адных бацькоў да другіх, дзеці набываюць жыццёвы вопыт і вопыт сацыяльных адносін, які ім спатрэбіцца ў дарослым жыцці.

Паколькі звароты «мачаха» або «айчым» звязаныя з не вельмі прыемнымі асацыяцыямі (тут таксама ведаюць гісторыю пра Папялушку), шведы пастанавілі ўжываць замяшчальныя вызначэння «бацька адзін» і «бацька два». Гэта робіцца таксама з меркаванняў гендэрнай роўнасці. Разбурэнне стэрэатыпаў пра ролю мужчыны і жанчыны ў грамадстве з’яўляецца асноўнай задачай агульнанацыянальнай праграмы дашкольнай выхавання. Метады часам здаюцца астатняму свету занадта радыкальнымі. Так, сенсацыяй стаў дзіцячы садок, адкрыты ў 2010 годзе ў Содэрмальме, раёне Стакгольму. Супрацоўнікі ўстановы замянілі ў звароце да дзяцей «ён» і «яна», па-шведску, адпаведна, «han» і «hon», на бясполае слова «hen», якога няма ў класічнай мове, але ёсць ва ўжытку ў гомасэксуалістаў. Адвучаючы ад «гендэрных стэрэатыпаў», дзецям замест звыклых казак чытаюць кніжкі, у якіх, да прыкладу, два самца-жырафа вельмі хваляваліся, што не могуць мець дзяцей, пакуль не знайшлі кінутае кракадзілам яйка.

Шведская сям’я

Па дадзеных швецкай Асацыяцыі сэксуальнай роўнасці (RFSL), у Швецыі больш за 40 тыс. дзяцей маюць бацькоў (або аднаго з бацькоў) — гомасэксуалістаў. Калі ў 1995 годзе ў краіне былі легалізаваныя гомасэксуальныя шлюбы, парламент зацвердзіў што гэта будуць шлюбы выключна грамадзянскія, і яны не будуць асвячацца царквой. Аднак гомасэксуалісты таксама хацелі мець такую ​​магчымасць. Была зроблена першая саступка: іх благаслаўлялі, але без сведак і адмаўлялі ў малітве. Але гомасэксуалісты хацелі поўнай цырымоніі і ўсяго «Мендэльсона». У 1998 годзе ў Швецыі прайшоў усееўрапейскі парад геяў. Сенсацыяй таксама стала выстава фатографа Элізабэт Ольсан, адлюстраваўшы Хрыста і яго апосталаў гамасэксуалістамі. Выстава карысталася вялікай папулярнасцю, натуральна, перш за ўсё сярод геяў. Адным з месцаў, дзе яна праходзіла, была кафедра Лютэранскай царквы.
Але сапраўдныя баталіі разгарэліся ў 2003-2004 гадах пасля выступу пастара Оке Грына, які ў сваёй пропаведзі асудзіў гомасэксуальныя сувязі, называючы іх грэшнымі. Ён цытаваў фрагменты Святога Пісання, сцвярджаючы, што Біблія вельмі дакладна вызначае гомасэксуалізм як грэх. На што з іншага лагера адказвалі: «Біблія не сышла да нас з нябёсаў, сама па сабе не з’яўляецца Божым знакам, не адказвае на ўсе нашыя пытанні». Пытанні, якія былі актуальнымі ў часы напісання Бібліі, — не нашыя пытанні. За «непавагу да сэксуальнай меншасці» пастар быў асуджаны Судом першай інстанцыі на месяц зняволення. Суд другой інстанцыі яго апраўдаў. У 2005 годзе справа дайшла да Вярхоўнага суда, які прызнаў пастара невінаватым. Гэта выклікала пратэст геяў, з іх боку ў адрас пастара працягваюць гучаць пагрозы.

Гомасэксуальных сем’яў стане болей, — прадбачаць ў арганізацыі RFSL. Гэтаму спрыяе прыняцце швецкім парламентам закона аб штучным апладненні лесбійскіх пар. Згодна з законам, жанчыны-лесбіянкі маюць права на экстракарпаральнае апладненне за кошт дзяржавы.

Цікава, што рапарт RFSL таксама інфармуе: кожны трэці выпадак гвалту ў Швецыі адбываецца ў лесбійскай сям’і. І хоць тут ёсць куды звярнуцца ў такой сітуацыі, у работнікаў устаноў не ўкладаецца ў галаве што жанчыны могуць біць адна адну, бо лічыцца, што па прыродзе яны не агрэсіўныя. Праблема гвалту існуе і ў мужчынскіх шлюбах.
«Адбываецца велізарная змена ментальнасці і патрабуецца змена традыцый. Традыцыйная форма сям’і не адпавядае рэаліям сучаснасці. Неабходны новыя сямейныя адносіны, — з інтэрв’ю дзяячкі моладзевага аддзялення шведскай партыі зялёных Эліны Аберг польскаму выданню Wprost. — У нашай партыі мы кажам, напрыклад, пра паліграмныя сувязі як грамадска прымальных». З’ява для Швэцыі не новая. На хвалі сэксуальнай рэвалюцыі мінулага стагоддзя тут ужо быў вопыт пражывання моладзі ў агульных камунах, якія па-швецку называюцца «калектывы».

Недатыкальныя

Швецкая дзяржава пераняла на сябе практычна поўны кантроль над выхаваннем дзяцей. Высокія падаткі робяць немагчымым ўтрымліваць сям’ю з адной зарабатнай платы, і таму, як правіла, абодва бацькі працуюць, а дзіця на працягу дня знаходзіцца ў школе або іншых установах грамадскай апекі.

Швецкім урадам створаны адмысловы інстытут амбудсмэна, закліканы абараняць правы і інтарэсы дзяцей. Ёсць цэлы шэраг арганізацый: BRIS («Правы дзяцей у грамадстве») — дзяжурная тэлефонная і электронная лініі для дзяцей і падлеткаў; Friends («Сябры») — дапамога, калі аднагодкі крыўдзяць, і інш.
З 1979 года тут існуе абсалютная забарона на цялеснае пакаранне дзяцей. Бацькі не могуць беспакарана даць дзіцяці кухталя, пацягнуць за вуха ці павысіць на яго голас. За збіццё дзіцяці пагражае 10 гадоў турмы. Яшчэ з дзіцячага садку дзеці ў падрабязнасцях праінфармаваныя аб сваіх правах і неабходнасці паведамляць паліцыі аб такога кшталту здарэннях. І яны гэтым карыстаюцца. У канфлікце паміж інтарэсам дзіцяці і інтарэсам аднаго з бацькоў дзяржава прымае бок дзіцяці.

Гучную агалоску атрымала гісторыя дзяўчынкі-падлетка, якая абвінаваціла свайго айчыма ў збіванні і сэксуальных дамаганнях. 12-гадовая Агнэта проста раззлавалася на яго за тое, што ён ўсыпіў кацянят, а яна хацела іх пакінуць. Яна звярнулася ў паліцыю, праінструктаваў сваю малодшую трохгадовую сястрычку, што трэба казаць. На падставе паказанняў айчым быў затрыманы і асуджаны. Маці, якая не паверыла дачцы, была пазбаўленая права бацькоўскай апекі. Агнэту перадалі ў прыёмную сям’ю. Праз тры месяцы дзяўчынка зразумела, што паступіла няправільна, спрабавала вярнуць сваю заяву і вызваліць айчыма. Але юрыдычная машына ўжо закруцілася. Да таго ж ніхто не ўспрымаў раскаянне дзяўчынкі сур’ёзна, бо ахвяры інцэсту вельмі часта адмаўляюцца ад сваіх паказанняў. Дайшло да таго, што «ахвяра» стала пісаць ва ўсе магчымыя інстанцыі, генеральнаму пракурору ў прыватнасці, дзе падрабязна апісала ўсю гісторыю, што айчым невінаваты, што яна ўсё прыдумала, патлумачыла чаму. Але пракурор таксама не ўмяшаўся.

У праве на выхаванне дзяцей адмоўлена не толькі бацькам, але і настаўнікам. Да восьмага класа вучням не ставіцца адзнак, няўдачнікаў не пакідаюць на другі год, ну і, вядома, нікога не выганяюць са школы. Вучні кажуць настаўніку «ты», і яны не абавязаны адказваць на настаўніцкія прывітанні. Настаўнікі скардзяцца, што ў класах цяжка працаваць з-за хаосу, шуму і агрэсіі на уроках.

Дыктатура сацыялу

У швецкім заканадаўстве няма паняцця ўлады бацькоў як у бытавым, так і ў юрыдычным сэнсе. Няма катэгорыі «бацькоўскае права», ёсць «права апекі і адказнасці за дзіця», якое па законе ў роўнай ступені нясуць бацькі і дзяржава. Але дзяржава лічыць, што яна здольна лепей апекаваць і выхоўваць, а таму ўмешваецца ў сямейны выхаваўчы працэс. Галоўнай установай такога роду з’яўляецца Цэнтральны савет па пытаннях аховы здароўя і сацыяльнай абароны, якую ў Швецыі называюць «сацыялам». Штогод у бацькоў забіраюць у сярэднім 12 тыс. дзяцей. Робяць гэта з добрымі намерамі. Падставай могуць быць «памылкі ў выхаванні», «разумовая неразвітасць бацькоў» і нават «празмерная апека».
Так, Мар’яна Зігстрам была пазбаўлена бацькоўскіх правоў, таму што «занадта апякала» свайго хворага эпілепсіяй сына Даніэля. Хлопчык пераходзіў з сям’і ў сям’ю, стан яго пагоршваўся. Даніэль напісаў маці каля 40 лістоў з просьбаю аб дапамозе, тая звярталася ў розныя сацыяльныя і ўрадавыя арганізацыі, але беспаспяхова. Сын памёр, таму што падчас прыступу чарговы апякун проста не ведаў, як яму дапамагчы. Мар’яна Зігстрам высунула абвінавачанне дзяржаве. Прайграла ва ўсіх інстанцыях. Больш за тое, дзяржава абавязала жанчыну пакрыць судовыя расходы ў памеры 1,5 млн. крон.

З гэтай нагоды вядомы скандынаўскі пісьменнік і журналіст польскага паходжання Мачэй Зарэмба, які пранікся гісторыяй Мар’яны Зігстрам і безвынікова заклікаў да справядлівасці са старонак швецкіх выданняў, сказаў у сэрцах: «Называць Швецыю дзяржавай права — гэта «змрочна жартаваць». Ён таксама адзначыў, што швецкая дзяржава, у мінулым стагоддзі перацягнушая на сябе абавязкі сям’і, сёння ўжо не ў стане выконваць гэтыя функцыі. З-за недахопу грошай зачыняюцца не толькі цэнтры апекі, але і школы, дзіцячыя садкі. «А калі дзяржаўная мадэль не функцыянуе, даводзіцца воляй-няволяй пераасэнсоўваць сямейныя каштоўнасці: вядома, што маці дзеля выратавання свайго дзіцяці кідалася пад цягнік. Але да гэтага часу гэтага не рабіла ніводная сацыяльная камісія».

Ксенія Сакалова «Люстэрка тыдня. Украіна» № 11

 

Падзяліцца:

Каментары

  1. Саша (Dec 03, 2012:06:55)Адказаць

    Ну и что? Именно такой вопрос хочется задать после прочтения. Похоже, автора этой, на первый взгляд, грамотной и взвешенной статьи очень волнует отсутствие в Швеции домостроя и присутствие политкорректности… А ведь прежде чем критиковать чужой уклад жизни, не проще ли обратиться к собственному? Оказывается, нет, потому что страшно — можно ведь и не выплыть.